SZLAK ODRY – Stopień wodny Psie Pole, Śluza Miejska [23]

pl en

Projekt Śluzy Miejskiej

Projekt Śluzy Miejskiej

 

 Zobacz lokalizację na mapie

 

Konieczność utworzenia pod koniec XIX w. nowej drogi żeglownej, umożliwiającej opłynięcie centrum miasta od północy, zaowocowała przystosowaniem i modernizacją Stopnia Wodnego Szczytniki oraz utworzeniem nowego stopnia – Psie Pole. W 1873 r. powołano we Wrocławiu Zarząd Regulacji Rzeki Odry, którego jednym z zadań była budowa nowego bocznego kanału żeglugowego dostosowanego do większych barek transportowych.

 

Prace nad utworzeniem Drogi Wielkiej Żeglugi trwały od 1892 do 1897 r. Wykorzystano do tego celu koryto Starej Odry, służącej dotychczas do odprowadzania wód powodziowych. Na północ od Ołbina i Kleczkowa przekopano Kanał Miejski, który zaczynał się na wysokości Jazu Psie Pole, a za Śluzą Miejską łączył się ze Starą Odrą. Kanał o szerokości 10 m i długości ponad 6 km oddzielono od rzeki ziemnym wałem. Na wlocie kanału zbudowano bramę powodziową, której głównym zadaniem była ochrona przed powodzią miasta oraz licznych zakładów przemysłowych powstałych na nabrzeżach kanału. Dzięki utrzymywaniu odpowiedniego poziomu wody, w kanale możliwe było zimowanie statków. Konstrukcja bramy, wzorowana na projekcie Gustava Eiffla, przypomina pionową szufladę wysuwaną z wnęki pod mostem burzowym. Po ostatniej modernizacji budowli hydrotechnicznych na Kanale Miejskim (zakończonej w 2016 r.) przed zabytkową bramą umieszczono dodatkowo nowoczesną budowlę z zamknięciem segmentowym.

 

Budowa Śluzy Miejskiej ok. 1900 r.

Budowa Śluzy Miejskiej ok. 1900 r.

 

Aby utrzymać w kanale odpowiedni poziom wody, umożliwiający żeglugę, zbudowano w latach 1892–97 jaz Psie Pole. Jest to ruchomy dwuprzęsłowy jaz iglicowo-kozłowy o długości 78,5 m. W XIX w. i na początku XX w. jazy iglicowo-kozłowe, wykonywane według systemu francuskiego inżyniera Charlesa Poiree, były bardzo popularne (jaz Różanka powstał w latach 1913–14, jaz Opatowice w 1916 r.), z czasem zastępowano je jednak nowocześniejszymi rozwiązaniami. Dzisiaj zachowane konstrukcje iglicowe-kozłowe stanowią interesujące zabytki hydrotechniczne. Jaz Psie Pole jest jedynym obiektem tego typu wciąż funkcjonującym na wrocławskim odcinku Odry. Przepływ wody regulowany jest poprzez układanie pionowo drewnianych igieł opieranych o kamienny próg jazu, dodawanie lub usuwanie igieł, albo zmianę odstępu między nimi. Jaz obsługuje się ręcznie, dlatego konieczna jest kładka robocza, z której można operować iglicami. Stalowe kozły stawiane są do założenia iglic lub kładzione na dnie po rozigliczeniu jazu, w celu zwiększenia przepływu wody. Ważną rolą jazu Psie Pole jest ochrona przeciwpowodziowa Wrocławia.

 

Robotnicy przy budowie Śluzy Miejskiej

Robotnicy przy budowie Śluzy Miejskiej

 

W dolnej części Kanału Miejskiego, równolegle do budowy jazu Psie Pole, prowadzono prace przy budowie Śluzy Miejskiej, będącej kolejnym elementem nowego stopnia wodnego. Jest to śluza komorowa o szerokości 9,6 m i długości 55,8 m, ze ścianami z kamienia licowanymi granitowymi blokami. Śluza zamknięta została stalowymi wrotami wspornymi i dodatkową parą wrót przeciwpowodziowych na głowie dolnej śluzy.

 

Budowa Śluzy Miejskiej

Budowa Śluzy Miejskiej

 

Podczas modernizacji Wrocławskiego Węzła Wodnego w ramach wieloletniego „Programu dla Odry 2006” udrożniono koryto Kanału Miejskiego, przystosowując je do przepuszczania wód powodziowych. Przeprowadzono remont i modernizację bramy powodziowej oraz Śluzy Miejskiej, zbudowano m.in. nową przepompownię. Wzdłuż lewego brzegu kanału pojawiły się bulwary ze ścieżkami rowerowymi i spacerowymi. Przyległe do nabrzeży tereny zabezpieczono przed wodami powodziowymi, budując mury oporowe. Przy zmodernizowanej Śluzie Miejskiej powstała natomiast przystań dla statków pasażerskich.

 

Wrota śluzy przed remontem w 2015 r.

Wrota śluzy przed remontem w 2015 r.

 

Nad Kanałem Miejskim przerzucone są aż trzy mosty drogowe i jeden kolejowy. W górnym odcinku jest to zachodnia część mostu Warszawskiego, którego część środkowa (najdłuższa) biegnie nad Starą Odrą, a wschodnia – nad Kanałem Nawigacyjnym. Część zachodnia mostu, o długości zaledwie 20,7 m, jest konstrukcją żelbetową z końca lat 20. XX w. Długość całej przeprawy wynosi aż 229 m.

 

Budowa Śluzy Miejskiej

Budowa Śluzy Miejskiej

 

Kilkaset metrów dalej, za mostem kolejowym Warszawskim i zatoką, nad którą góruje powstały w latach 30. XX w. budynek elewatora, znajduje się most Trzebnicki. Są to właściwie mosty Trzebnickie, ponieważ przeprawa (tak samo jak poprzednia) przerzucona jest przez kanały i koryto Odry. Według archeologów już trzy tysiące lat przed nasza erą korzystano tutaj z płytkiego brodu na rzece. Obecna przeprawa liczy sto lat. Krótsza część mostu zawieszona jest nad Kanałem Miejskim – nazywa się ją Południową. Część Północna, o długości 119 m, biegnie nad Odrą i Kanałem Żeglugowym. Ostatnią przeprawą nad kanałem jest most Osobowicki. Jego znacznie krótszy poprzednik znajdował się kilkaset metrów dalej w górę rzeki i nazywał się Groszowy (pieszy, przekraczający tę przeprawę, musiał zapłacić myto wartości jednego grosza). Obecny ośmioprzęsłowy kamienny most Osobowicki powstał w ostatnich latach XIX w. i biegnie nad Kanałem Żeglugowym, Starą Odrą i terenami zalewowymi, natomiast nad Kanałem Miejskim prowadzi jednoprzęsłowy most żelazny.

 

Budowa Śluzy Miejskiej

Budowa Śluzy Miejskiej

 

Zaledwie kilka lat po wybudowaniu nowej drogi wodnej okazało się, że jest ona zbyt ciasna dla dużych jednostek. W 1913 r. aż co piąty niemiecki statek śródlądowy poruszał się po Odrze. Pod koniec XIX w. zarejestrowano na rzece prawie 2,5 tys. barek holowniczych, a rok przed wybuchem pierwszej wojny światowej było ich już ponad 4 tys. Katastrofalna w skutkach powódź z 1903 r. oraz zbyt mała przepustowość Kanału Miejskiego spowodowały, że podjęto decyzję o kolejnej modernizacji Wrocławskiego Węzła Wodnego, tym razem budując nowoczesny Kanał Żeglugowy z dużymi śluzami pociągowymi. Równolegle do niego przekopano Kanał Powodziowy, dzięki któremu miała się już nie powtórzyć sytuacja z początku XX w. Niecałe sto lat później okazało się jednak, że Odra wciąż potrafi być nieokiełznana i niebezpieczna, bo jak stwierdził Uwe Rada, autor epopei o Odrze, rzeka od zawsze uzurpowała sobie wybór, którędy popłynie. Walka o zwycięstwo pomiędzy ludźmi a Odrą wciąż trwa.

 

Budowa Śluzy Miejskiej

Budowa Śluzy Miejskiej

 

Znasz ty tę wodę, która przez Śląsk płynie
Bystrym swym prądem ku cudzej krainie,
Po której statki płyną z Raciborza
Aż do Szczecina, niedaleko morza?
Jest to ta Odra, na której bez miary
Z górnego Śląska wozimy towary.

Jan Mehl, Piosnka flisaka

 

 Zobacz lokalizację na mapie

 

SZLAK ODRY – zobacz:

    1. Stopień wodny Opatowice, Śluza Opatowice
    2. Stopień wodny Bartoszowice, Śluza Bartoszowice
    3. Przystań ZOO, Port STANICA, Port RANCZO
    4. Przystań Zwierzyniecka, Most Zwierzyniecki, Kanał Miejskiego
    5. Stopień Wodny Szczytniki, Śluza Szczytniki
    6. Wybrzeże Wyspiańskiego
    7. Ujście rzeki Oława, Port Węglowy, Odra Centrum
    8. Most Grunwaldzki
    9. Kanał Żeglugowy, Śluza Zacisze
    10. Bulwar Marii i Lecha Kaczyńskich
    11. Zatoka Gondoli
    12. Bulwar Xawerego Dunikowskiego
    13. Bulwar Piotra Włostowica
    14. Most Tumski, Mosty Młyńskiej
    15. Most Piaskowy, Przystań Turystyczna, Wyspa Tamka
    16. Górny stopień wodny, Śluza Piaskowa
    17. Wyspa Słodowa
    18. Most Uniwersytecki, Marina
    19. Dolny stopień wodny, Śluza Mieszczańska
    20. Mieszczański Stopień Wodny, Elektrownie wodne
    21. Port Miejski, Kępa Mieszczańska
    22. Stopień wodny Różanka, Śluza Różanka
    23. Stopień wodny Psie Pole, Śluza Miejska
    24. Most Milenijny, Zimowisko Barek Osobowice 1
    25. Port Popowice
    26. Zimowisko Barek Osobowice 1
    27. Stocznia Kozanów
    28. Stopień wodny Rędzin, Śluzy Rędzin

Strona główna

 

  1. ZYGMUNT ANTKOWIAK, ULICE I PLACE WROCŁAWIA, ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH, WROCŁAW–WARSZAWA–KRAKÓW 1970.
  2. EDMUND MAŁACHOWICZ, WROCŁAW NA WYSPACH, WROCŁAW 1981.
  3. Wrocław na dziewiętnastoletniej Rycinie – Andrzej Zieliński – Ossolineum 1988
  4. Niezwykła codzienność – Mariusz Kotkowski – Via Nova 2016
  5. Wrocław na fotografii lotniczej z okresu międzywojennego – Via Nova 2008
  6. Wrocław na dawnej rycinie – Olgierd Czerner – Ossolineum –1989
  7. Hermann Krone i inni – Zygmunt Wielowiejski – Via Nova 2014
  8. Zbiory prywatne – Mariusz Kotkowski – Wrocław
  9. Zbiory prywatne – Michał Karczmarek – Wrocław
  10. Zbiory prywatne – Akr – Wrocław
  11. Zasoby Wratislaviae Amici – www.dolny-slask.org.pl
  12. Muzeum Narodowe we Wrocławiu
  13. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu
  14. Muzeum Architektury we Wrocławiu
  15. Zbiory Fundacja OnWater.pl – Wrocław

Opracowanie merytoryczne i historyczne: Fundacja OnWater.pl
Zobacz również serwis Partnerski www.WroclawNadOdra.pl
wroclaw_nad_odra_top2

Szlak_Partnerzy