Wodne ogrody

Wodne_Ogrody_Fundacja_OnWater.pl_37_PB111096

Pływające Ogrody – Fundacja OnWater.pl

Fundacja OnWater.pl opracowała koncepcję Wodnych Ogrodów i prowadzi od lat realizację tego projektu. Podczas kolejnych akcji plenerowych, z udziałem młodzieży i wolontariuszy powstało kilkadziesiąt ogrodów, które zacumowane są na rzekach Wrocławia. Wodne ogrody wprowadzają zieleń do centrum miast, zwiększają bioróżnorodność oraz oczyszczają powietrze i wodę.

Wodne ogrody
Koncepcja pływających wysp jest pomysłem skierowanym w stronę poprawy różnorodności biologicznej, związanej z fauną i florą rzek i zbiorników wodnych w ścisłym centrum miasta. Na zanik bioróżnorodności w środowisku miejskim szczególny wpływ ma ścisła zabudowa tkanki miejskiej i jej powierzchni. Wybetonowane, wyasfaltowane nawierzchnie dróg, chodników i placów stają się powierzchniami nieprzepuszczalnymi dla wód opadowych, powodując nieodwracalne zaburzenia w gospodarce wodnej miast. Dodatkowo, powierzchnie pionowe, w postaci ścian i powierzchnie płaskie lub skośne dachów, akumulują promieniowanie słoneczne doprowadzając do powstawania zjawiska miejskiej wyspy ciepła, powodującego wzrost lokalnej temperatury. Istotna pod kątem bioróżnorodności termika i ilość zanieczyszczeń, a także zagęszczenie podłoża terenów miejskich działa degradująco na szatę roślinną, która nie jest w stanie przeżyć w tak ekstremalnym środowisku.

Plywajace_Ogrody_Fundacja_OnWater.pl_2018

Pływające Ogrody – Fundacja OnWater.pl

Fauna i flora funkcjonuje dziś w świecie lawinowo postępującej degradacji i utraty bioróżnorodności. Całe zespoły środowiska przyrodniczego wprost skazane są na nieustanne i coraz bardziej zachłanne, powiększanie się miejskiej zabudowy. Wzmożona urbanizacja, wtórna parcelacja, przekształcanie systemów przyrodniczych, powoduje destabilizację lokalnych ekosystemów. Konsekwencją tych działań jest powstanie wyizolowanych fragmentów środowiska, które charakteryzują się brakiem możliwości swobodnego przemieszczania się, a brak wymiany puli genowej doprowadza do zanikania i stopniowego wymierania gatunków o niskiej tolerancji ekologicznej.
Projekt Ogrodów Wodnych w swojej idei ma za zadanie stać się jednym z elementów pełni systemu przyrodniczego. W zależności od lokalizacji, konfiguracji zastosowanych modułów i zespołów roślin, może stać się lokalnym biocentrum, będącym wyspą różnorodności biologicznej w obszarze antropologicznych przekształceń. Projekt, zgodnie z terminami ekologii miasta, może pełnić funkcję węzła, łącząc bioróżnorodne wyspy z zewnętrznym, naturalnym systemem przyrodniczym. Istotą projektu jest też wspieranie istniejących korytarzy ekologicznych, najistotniejszych dla zachowania bioróżnorodności.

Wodne_Ogrody_Fundacja_OnWater.pl_35_PA300783

Pływające Ogrody – Fundacja OnWater.pl

Projekt Wodnych Ogrodów, ze względu na pełnione funkcje, obejmuje:

Wyspy lęgowe
W związku z licznymi przekształceniami koryt rzecznych i ich nadbrzeży nieodwracalnie niszczy się zespoły roślinności wodnej i nisze ekologiczne gatunków związanych ze środowiskiem
wodnym. Zanik szaty roślinnej determinuje możliwości gniazdowania, odbywania lęgu i dorastania dla lokalnych, synatropijnych gatunków ptaków. Degradacja roślinności wodnej i gatunków z nią związanych jest pierwszym krokiem do utraty bioróżnorodności. Wyspa lęgowa Ogrodu Wodnego jest tworem zbudowanym ludzką ręką ale właśnie dzięki temu istnieje możliwość zaadoptowania wyspy na potrzeby gniazdowania konkretnego gatunku. Gatunki roślin zaprojektowane do Wyspy lęgowej:

  • Trzcina pospolita – Phragmites australis. Bylina. Gatunek o szerokim zakresie tolerancji ekologicznej, znosi falowanie wody i trwałe podtopienie. Rośnie nad brzegami zarówno wód stojących, jak i wolno płynących, na różnych typach podłoży. Rośnie w wodach silnie zanieczyszczonych ściekami komunalnymi. Trzcina stanowi matecznik dla młodych osobników ichtiofauny, entomofauny, a także herpetofauny. Ponadto jest również siedliskiem gatunków fauny takich jak bóbr europejski (Castor fiber), czy rzęsorek rzeczek (Neomys fodiens). Trzcina jest bardzo ważna dla ochrony siedlisk gatunków awifauny, takich jak: wąsatka (Panurus biarmicus), trzcinniczek zwyczajny (Acrocephalus scirpaceus), bąk zwyczajny (Botaurus stellaris), czapla siwa (Ardea cinere)
  • Pałka wodna – Typha latifolia. Roślina zielna cechująca się szybką kolonizacją przekształconych lub świeżo powstałych siedlisk. Rośnie w różnorodnych siedliskach wód stojących, wolno płynących i mokradeł. Znosi falowanie i zalewy do wysokości 1,5 m.
  • Manna mielec – Glyceria maxima. Bylina. Zasiedla brzegi wód stojących i płynących, tworząc łany. Roślina znosi zanurzenie sięgające metra, tolerując jednocześnie też okresowe przesuszenie. Możliwa jest uprawa rośliny bez podłoża.
Wodne_Ogrody_Fundacja_OnWater.pl_31_P9039456

Pływające Ogrody – Fundacja OnWater.pl

Wyspy podwodne
Są poniekąd uzupełnieniem dla środowisk znajdujących się pod powierzchnią wody. Dodatkowo, dzięki oddziaływaniu tego typu wysp, następuje wzbogacenie zbiornika wodnego w szereg nisz ekologicznych dla drobnej fauny podwodnej, w tym narybku i kijanek płazów. Okazuje się jednak, że sprawność czyszcząca roślin podwodnych (hydrofitów) jest o 70 % mniejsza od sprawności roślin wynurzonych (makrofitów). Wyspy podwodne składają się z następujących gatunków roślin:

  • Rogatek sztywny – Ceratophyllum demersum. Hydrofit zanurzony. Nie toleruje znacznych spadków poziomu wody i przesuszenia. Występuje w eutroficznych wodach stojących i wolno płynących. Tworzy warstwę roślin zanurzonych w zbiorowiskach z roślinami o liściach pływających takich jak grzybień biały i grążel żółty, dając ochronę dla narybku i drobnych zwierząt wodnych. Rogatek natlenia wodę i odgrywa ważną rolę w filtracji i uwalnianiu biogenów ze zbiornika wodnego Dzięki swej specyficznej budowie, przypominającej miniaturową choinkę, posiada rozwiniętą powierzchnię, ułatwiającą kumulację pływającej w wodzie zawiesiny organicznej. Klarując wodę i sprowadzając ją do postaci zsedymentowanej, podnosi przezroczystość oraz estetykę zbiornika wodnego.
  • Wywłócznik kłosowy – Myriophyllum spicatum. Hydrofit, makrofit. Występuje w wodach stojących i wolno płynących o różnej żyzności, o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym, a także w wodach eutroficznych. Znosi zasolenie do 9‰. Odporny na falowanie.
  • Grążel żółty – Nuphar lutea. Hydrofit. W zależności od warunków środowiska wytwarza różne formy pędów. W zbiornikach o silnym falowaniu wody i szybkim nurcie powstaje forma podwodna.
  • Strzałka wodna – Sagittaria sagittifolia- Hydrofit zakorzeniony w dnie. Wytwarza różne rodzaje liści. Roślina jest dobrym natleniaczem wody, rośnie w podłożu zasobnym w składniki pokarmowe, w wodzie stojącej jak i płynącej.
Wodne_Ogrody_Fundacja_OnWater.pl_28_P8108887

Pływające Ogrody – Fundacja OnWater.pl

Wyspy filtry
Ogrody wodne, wykorzystując właściwości arenchymy, tkanki powietrznej roślin wodnych, mogą skutecznie wyłapywać zanieczyszczenia toni wodnej. Przy użyciu roślin, stosowanych do hydrobotanicznej oczyszczalni ścieków, możliwe jest dostarczanie tlenu, w wyniku dyfuzji, do części rośliny znajdujących się pod powierzchnią wody. Tlen tworzy wokół kłączy i korzeni lokalne mikrosfery tlenowe otoczone mikrosferami niedotlenionymi co wspomaga procesy biodegradacji materii organicznej i nitryfikacji oraz tworząc mozaikę stref drobnoustrojów: bakterii, grzybów, glonów i pierwotniaków decydujących o skuteczności oczyszczania. Roślinne filtry makrofitowe pobierają substancje biogenne, a także wydzielają antybiotyki, zwalczając bakterie chorobotwórcze. Filtr makrofitowy najczęściej jest obsadzany przez gatunki, takie jak:

  • Trzcina pospolita – Phragmites australis. Bylina. Gatunek o szerokim zakresie tolerancji ekologicznej, znosi falowanie wody i trwałe podtopienie. Rośnie nad brzegami zarówno wód stojących, jak i wolno płynących, na różnych typach podłoży. Rośnie w wodach silnie zanieczyszczonych ściekami komunalnymi.
  • Pałka wodna – Typha latifolia. Roślina zielna cechująca się szybką kolonizacją przekształconych lub świeżo powstałych siedlisk. Rośnie w różnorodnych siedliskach wód stojących, wolno płynących i mokradeł. Znosi falowanie i zalewy do wysokości 1,5 m. Pałka wodna wytwarza duże ilości biomasy. Znosi silne zanieczyszczenia terenów poprzemysłowych, a gatunki pałki wykorzystywane ze względu na wychwytywanie zanieczyszczeń stosowane są do konstrukcji makrofitowych oczyszczalni ścieków,
  • Manna mielec – Glyceria maxima. Bylina. Zasiedla brzegi wód stojących i płynących, tworząc łany. Roślina znosi zanurzenie sięgające metra, tolerując jednocześnie też okresowe przesuszenie. Możliwa jest uprawa rośliny bez podłoża. Manna ma duże właściwości oczyszczające wodę i nadaje się do obsadzania filtrów roślinnych.Bylina wykazuje najlepszą kondycję biologiczną pod kątem stosowania w makrofitowych oczyszczalniach ścieków. Roślina cechuje się także dobrym wskaźnikiem ewapotranspiracji oraz najlepszą średnią wieloletnią skuteczności oczyszczania ścieków.
  • Tatarak – Acorus calamus- Polimorficzna bylina. Zasiedla brzegi wód, płycizny, rowy i cieki o wolnym przepływie, stawy, starorzecza i jeziora. Ma duże wymagania świetlne i preferuje podłoża mineralne. Roślina produkuje dużą ilość fitomasy, a jako gatunek wybitnie nitrofilny, tworzy szuwary w miejscach zasilanych związkami azotu i fosforu, w miejscach dopływu ścieków komunalnych. Ze względu na zdolność wiązania dużych ilości pierwiastków biogennych tatarak jest zalecany do stosowania w biologicznych oczyszczalniach ścieków.
Wodne_Ogrody_Fundacja_OnWater.pl_07_A6180345

Pływające Ogrody – Fundacja OnWater.pl

Wyspy bioróżnorodności
Wyspy bioróżnorodności pełnią poza funkcją filtrującą i oczyszczającą środowisko wodne także szereg istotnych funkcji przyrodniczych, wzmacniając tym samym lokalne łańcuchy troficzne. Wyspa różnorodności biologicznej związana jest z określonymi warunkami środowiskowymi i jest dedykowana dla terenów cennych przyrodniczo. Większość zastosowanych gatunków to rośliny
preferujące stanowiska słoneczne i określoną troficzność wody, występującą najczęściej w oczkach wodnych i starorzeczach. Część z zastosowanych roślin posiada również wartość miodo i nektarodajną.

  • Kosaciec żółty – Iris pseudacorus. Hygrofit zasiedlający gleby torfowe z wodą stojąca lub wolno płynącą, najczęściej nad martwymi odnogami rzek, stawami, w zarośniętych rowach melioracyjnych, w szuwarach. Kosaciec jest rośliną filtrującą, a dodatkowo rodzimą rośliną posiadającą funkcję ozdobną. Należy do roślin o silnym wzroście i odporności na niekorzystne warunki.
  • Krwawnica pospolita – Lythrum salicaria. Bylina, hemikryptofit. Filtrująca roślina wodna i wilgociolubna zasiedlająca łąki, rowy, zarośla, moczary i brzegi wód. Roślina miododajna, kwiaty są chętnie odwiedzane przez motyle i pszczoły zbierające nektar z dna kwiatowego.
  • Mięta nadwodna – Mentha aquatica. Bylina, hemikryptofit, hydrofit. Zasiedla bagna, brzegi cieków wodnych, rowy, mokre łąki. Cechuje ją niezwykła tolerancja na warunki środowiskowe. Mięta nadwodna może rosnąć pod wodną, na pływających wyspach lub stanowiskach zaledwie wilgotnych. Jest jedną z pierwszych roślin, które na przełomie zimy i wiosny podejmują wzrost, a dzięki bujnej wegetacji szybko zagospodaruje nowo założony staw. Mięta czyści wodę z nadmiaru związków pokarmowych.
  • Siedmiopalecznik błotny – Comarum palustre. Rośnie na torfowiskach, brzegach wód i olszynach. Roślina miododajna.
  • Bobrek trójklapowy – Menyanthes trifoliata. Bylina, geofit, hydrofit. Rośnie na torfowiskach i mokrych łąkach, na bagnach i w rowach. Bobrek może pełnić rolę filtracyjną jako roślina pływająca, a ponadto bujnie rośnie bez podłoża w środowisku o niskim pH. Tolerują też środowisko silnie zanieczyszczone materią organiczną. Do 2014 roku podlegał ochronie częściowej, obecnie nie jest zagrożony wyginięciem.

Efekty dla środowiska.
Bioróżnorodność. Różnorodność biologiczna jest jednym z głównych pojęć zrównoważonego rozwoju. Bioróżnorodność jest jedną z cech przyrody polegającej na zróżnicowaniu gatunków flory i fauny wchodzącej w skład naturalnych ekosystemów zapewniających stabilizację, równowagę oraz poprawne funkcjonowanie środowiska. Wprowadzenie pływających Ogrodów wodnych, których szata roślinna składa się głównie z gatunków rodzimych, daje sporą szansę na wzmocnienie i ustabilizowanie lokalnych populacji. Ogrody wodne są tez poniekąd substytutem i zamiennikiem naturalnych układów pasmowych roślinności wodnej i szuwarowej, w miejscach gdzie naturalne zbiorowiska zostały zdegradowane.

Wodne_Ogrody_Fundacja_OnWater.pl_29_tytułuwefe

Mapa możliwych lokalizacji Pływających Ogrodów we Wrocławiu

Pełnia systemu przyrodniczego, bezcennego pod kątem bioróżnorodności, zależy od funkcjonowania łańcuchów pokarmowych (łańcuchów troficznych) utrzymanych w równowadze (homeostazie). Ustabilizowane ekosystemy cechują się odpowiednimi proporcjami pomiędzy roślinami, zwierzętami roślinożernymi i drapieżcami, a gdy zabraknie jednego z elementów łańcucha troficznego, może dojść do trudnych do przewidzenia zmian. Pływające Ogrody tworzą, poza podstawową funkcja filtracyjną, zespoły samowystarczalnych środowisk o rozbudowanych łańcuchach troficznych. Rozwiązania ogrodu i zastosowane rośliny dostarczają materiału na gniazdo, zabezpieczają roślinnością wyprowadzane lęgi ptaków, dają schronienie na powierzchni i pod powierzchnią toni wodnej dla całego szeregu gatunków zwierząt.

Opracowanie i konsultacja merytoryczna – Jacek Jerzmański